Με αφορμή την πρόσφατη Σύναξη προς τιμήν των Τριών Μεγίστων Ιεραρχών, Βασιλείου τού Μεγάλου, Γρηγορίου τού Θεολόγου και Ιωάννου τού Χρυσοστόμου, θα αφιερώσουμε το σημερινό άρθρο στη συμβολή τους στην εισαγωγή και διαμόρφωση της μουσικής στη χριστιανική Λατρεία. Το σχετικό υλικό το οποίο συγκεντρώνεται από το τεράρτιο έργο των Τριών Ιεραρχών θα μπορούσε να αποτελέσει βάση πολλών διδακτορικών διατριβών για την ιερά Ψαλμωδία. Ελάχιστα ψήγματα θα προσφέρουμε εμείς εδώ σήμερα, μάλιστα, μόνο από την πέννα τού Μ. Βασιλείου· έχει ο Θεός για τον Γρηγόριο και τον Χρυσόστομο… Μόνο, ας μου επιτραπεί εδώ μια παρατήρηση: Οι αγώνες των Τριών Ιεραρχών κατά των αιρέσεων ήσαν διαρκείς· οι διωγμοί αδιάκοποι· το φιλανθρωπικό και κοινωνικό τους έργο τεράστιο· το συγγραφικό αμέτρητο. Πώς έβρισκαν χρόνο να ορθοτομήσουν και επί θεμάτων που ορισμένοι θεωρούν δευτερεύοντα – δεν είναι διόλου – όπως η θεία Λατρεία και η ιερά Ψαλμωδία; Αλλ’ ας σταχυολογήσουμε από τον Μέγα Βασίλειο:
-Το Πανάγιον Πνεύμα είναι εισηγητής τής Ψαλμωδίας στην Λατρεία. «Επειδή γαρ είδε το Πνεύμα το Άγιον δυσάγωγον (= δύσκολα παιδαγωγείται) προς αρετήν το γένος των ανθρώπων, και διά το προς ηδονήν επιρρεπές του ορθού βίου καταμελούντας ημάς (= επειδή είμαστε επιρρεπείς στην ηδονή, παραμελούμε τον ορθό βίο), τι ποιεί; Το εκ της μελωδίας τερπνόν τοις δόγμασιν εγκατέμιξεν (= έκανε να αναμιχθούν τα Δόγματα και οι Αλήθειες της Πίστεως με την τερπνότητα της μελωδίας), ίνα τω προσηνεί και λείω της ακοής το εκ των λόγων ωφέλιμον λανθανόντως υποδεξόμεθα» (= ώστε, με την ευχαρίστηση που δημιουργεί στην ακοή μας η μουσική, να δεχόμαστε την ωφέλεια εκ των λόγων – ψαλμών, ύμνων, τροπαρίων – χωρίς να το καταλαβαίνουμε, χωρίς να καταβάλουμε ιδιαίτερη προσπάθεια» [Ομιλία εις τον Α’ Ψαλμόν, 1, PG 29, 212].
Και διευκρινίζει: «Διά τούτο τα εναρμόνια μέλη των ψαλμών ημίν επινενόηται, ίνα οι παίδες την ηλικίαν ή και όλως οι νεαροί το ήθος, τω μεν δοκεί μελωδώσι, τη δε αληθεία τας ψυχάς εκπαιδεύωνται» (= νομίζουν ότι ψάλλουν, αλλά στην πραγματικότητα εκπαιδεύονται οι ψυχές τους). «Ω, της σοφής επινοίας τού Διδασκάλου (= πόσο σοφή είναι αυτή η επινόηση τού Αγ. Πνεύματος), ομού τε άδειν ημάς και τα λυσιτελή μανθάνειν μηχανωμένου (= μηχανεύθηκε)! Όθεν και μάλλόν πως εντυπούται ταις ψυχαίς τα Διδάγματα» [Ό.π. 212β-213α].
-Το Πανάγιον Πνεύμα εισάγει την Ψαλμωδία στη Λατρεία με όργανά του τους Αγίους Πατέρας. Οι Άκτιστες Ενέργειες του Αγίου Τριαδικού Θεού στην επί γης Εκκλησία Του ενεργούνται με ειδικά «όργανα» και μεταφέρονται με ειδικούς «αγωγούς», που είναι αυτός ο ιερός Κλήρος! Ένας τέτοιος «αγωγός», όσον αφορά την ιερά Ψαλμωδία, υπήρξε και ο Βασίλειος, που με τον φωτισμό τού Αγίου Πνεύματος προχώρησε σε ρηξικέλευθες καινοτομίες, για τις οποίες τότε κατηγορήθηκε, αλλά σήμερα αποτελούν κοινή πρακτική σε όλες τις Εκκλησίες: Ιδού, πώς περιγράφει και υπερασπίζεται ο ίδιος τις επιλογές του:
«Και νυν, διχή διανεμηθέντες (= χωρίζεται ο λαός σε δύο ομάδες) αντιψάλλουσιν αλλήλοις (= και ψάλλουν αντιφωνικώς, δηλαδή, εναλλάξ), ομού μεν την μελέτην των λογίων εντεύθεν κρατύνοντες, ομού δε και την προσοχήν και το αμετεώριστον των καρδιών εαυτοίς διοικούμενοι. Έπειτα πάλιν επιστρέψαντες (= έπειτα πάλι ενώνεται ο λαός) ενί κατάρχειν τού μέλους οι λοιποί υπηχούσι (= ένας ψάλλει και όλοι μαζί απαντούν). Και ούτως εν τη ποικιλία της ψαλμωδίας την νύκταν διενεγκόντες (να και η παράδοση των Αγρυπνιών!) μεταξύ προσευχόμενοι, ημέρας ήδη υπολαμπούσης πάντες κοινή, ως εξ ενός στόματος και μιας καρδίας, τον της εξομολογήσεως ψαλμόν αναφέρουσι τω Κυρίω, ίδια εαυτών τα ρήματα τής μετανοίας ποιούμενοι (Πού γίνονται αυτά;). Επί τούτοις, ει ημάς αποφεύγετε, φεύξεσθε μεν Αιγυπτίους, φεύξεσθε και Λίβυας αμφοτέρους, Θηβαίους, Παλαιστινούς, Άραβας, Φοίνικας, Σύρους και τους προς τω Ευφράτη κατωκισμένους και πάντας απαξαπλώς παρ’ οις αγρυπνίαι και προσευχαί και αι κοιναί ψαλμωδίαι τετίμηνται» [Προς τους Νεοκαισαριείς, Επιστολή 207, PG 32, 761].
-Η Ψαλμωδία είναι έργο τού πιστού και στον καθημερινό βίο· είναι το κύριο έργο τού ανθρώπου· όχι πάρεργο. Στην έξοχη Ευχή τού Μεσονυκτικού, «Σε ευλογούμεν, Ύψιστε Θεέ…» γράφει ο Βασίλειος: «Ευχαριστούμέν Σοι, ότι ου συναπώλεσας ημάς ταις ανομίαις ημών, αλλ’ εφιλανθρωπεύσω συνήθως και… ημάς ήγειρας εις το δοξολογήσαι το κράτος Σου». Εδώ ο Βασίλειος τονίζει, ότι σκοπός τής εγέρσεώς μας από τον ύπνο είναι η δοξολόγηση τού Κυρίου διά τής Ψαλμωδίας. Η ταύτιση που υπάρχει στο ζήτημα αυτό μεταξύ αγιογραφικής και πατερικής παραδόσεως είναι εντυπωσιακή. Ας θυμηθούμε τον στίχο τού Προοιμιακού Ψαλμού, «Εξελεύσεται άνθρωπος επί το έργον αυτού, και επί την εργασίαν αυτού έως εσπέρας». Ποιο είναι αυτό το «έργον» (σε Ενικό Αριθμό· όχι «επί τα έργα αυτού και επί τας εργασίας αυτού»), για το οποίο ο άνθρωπος ξυπνά το πρωί και εξέρχεται στον βίο του να το εργαστεί; Η ευχαριστία, ανύμνηση, ευλόγηση, δοξολόγηση, εξομολόγηση (εξομολογητική δοξολόγηση) και προσκύνηση τού Ονόματος τού Αγίου Τριαδικού Θεού και του Θεανθρώπου Ιησού Χριστού· η αδιάλειπτος «λόγω, έργω και διανοία» Ψαλμωδία· αυτή είναι το κύριο καθημερινό έργο του ανθρώπου και δεν είναι κάποιο πάρεργο.
-Η Ψαλμωδία δεν είναι απροϋπόθετη. Ο πιστός ψάλλει είτε με τα φωνητικά του όργανα, με μέλος ή άνευ μέλους, είτε με τη διάνοια, κατά τρόπο σιωπηλό και εσωτερικό, αλλά η Ψαλμωδία δεν είναι απροϋπόθετη. Τις προϋποθέσεις προσδιορίζει ο Βασίλειος: «Ουκ ει τις τω στόματι προφέρει τα του ψαλμού ρήματα, ούτος ψάλλει τω Κυρίω, αλλ’ όσοι από καρδίας καθαράς ρημάτων…» [PG 55, 159]. Δεν φτάνει η γλώσσα χωρίς καρδιά! Αλλά, πάλι, απαιτείται και ο νους! «Η γλώσσα ψαλλέτω, ο νους ερευνάτω την διάνοιαν των ειρημένων, ίνα ψάλλης τω πνεύματι, ψάλλης δε και τω νοΐ. Μη γαρ δόξης επιδέεται ο Θεός, αλλά σε βούλεται άξιον είναι τού δοξασθήναι» (= ο ανενδεής Θεός δεν έχει ανάγκη δοξολογιών, αλλά θέλει να αξιώσει εσένα να δοξαστείς δοξάζοντάς Τον), γι’ αυτό, «Ψαλτήριον μεν τροπικώς, και όργανον ηρμοσμένον μουσικώς εις ύμνους τού Θεού ημών, η του σώματος εστί κατασκευή. Ψαλμός δε αι διά του σώματος πράξεις, αι εις δόξαν Θεού αποδιδόμενοι» [Ομιλία εις τον ΚΗ΄ Ψαλμόν, PG 29, 304-305].
-Η Ψαλμωδία μέσον πνευματικής ασκήσεως και θεραπευτικό μέσον. Ο Ψαλμωδία είναι σε θέση να διεισδύει στον νου τού ανθρώπου, «μετά τινος ψυχαγωγίας εμμελούς και ηδονής, σώφρονα λογισμόν εμποιούσης», κατά τον Βασίλειο. Ο Ψαλμός γαληνεύει τις ψυχές, καθησυχάζει τον θόρυβο και τις τρικυμίες των λογισμών («Ψαλμός γαλήνη ψυχών…, το θορυβούν και κυμαίνον των λογισμών καταστέλλων), καταπραΰνει «της ψυχής το θυμούμενον, το δε ακόλαστον σωφρονίζει…». Και, εν τέλει, κάτι αφοπλιστικό: «Ψαλμός… βραβευτής ειρήνης». Ο Ψαλμός συσφίγγει τη φιλία, ενώνει τα διεστώτα, γίνεται τόπος όπου συμφιλιώνονται οι εχθροί. «Τις γαρ έτι εχθρόν ηγείσθαι δύναται μεθ’ ου μίαν αφήκε προς Θεόν την φωνήν. Ώστε και το μέγιστον τών αγαθών, την αγάπην, η ψαλμωδία παρέχεται, οιονεί σύνδεσμόν τινα προς την ένωσιν την συνωδίαν (= συμψαλμωδία) επινοήσασα, και εις ενός χορού συμφωνίαν (= συμψαλμωδία) τον λαόν συναρμόζουσα» [Ομιλία εις τον Α’ Ψαλμόν, PG 29, 209α, 212γ]. Πόσο περισσότερο, εάν η «συνωδία» και «συμφωνία» επιτυγχάνονται, όταν διαδραματίζεται το ύψιστο Μυστήριο τής Θείας Ευχαριστίας!
Χρόνια πολλά και ευλογημένα σε όλους τους εκπαιδευτικούς.
Πηγή : Εφημερίδα Θεσσαλία https://e-thessalia.gr/o-megas-vasileios-gia-tin-iera-psalmodia-me-aformi-tin-eorti-ton-trion-ierarchon/
